Εντελώς Υποκειμενικά

«Ο μόνος τρόπος να αποδεσμευτείς από τον πειρασμό είναι αν υποκύψεις σε αυτόν!» Με αυτή την έκφραση, ο Όσκαρ Ουάιλντ, οριοθετεί τον ηδονισμό τόσο υπέροχα. Στο έργο του «Το Πορτραίτο του Ντόριαν Γκρέι» ερχόμαστε σε επαφή με το ταξίδι ζωής ενός νεαρού νάρκισσου, ο οποίος κυνηγά τη νιότη, την ομορφιά και ό,τι αυτά τα δύο στοιχεία μετουσιώνουν σε επίπεδο εμπειριών, στο μέγιστο δυνατό βαθμό, πιο πέρα ακόμη και από το φυσικώς δυνατό. Σε μια ιδιότυπη συμφωνία με το διάβολο, ο Ντόριαν Γκρέι ανταλλάσσει την ίδια του την ψυχή για να κρατήσει αμετάλλακτη την εικόνα του, αυτό που αγόγγυστα ο καθένας μας μπορεί να «πουλήσει». Ωστόσο, όταν διαπράττεται η ύβρις, πάντα θα την ακολουθήσει η νέμεσις! Ο Ουάιλντ υπήρξε ένας από τους πιο καυστικούς διανοητές των τελών του 19 ου αιώνα, με μια πένα τόσο εύστοχη, όσο δεν κατάφεραν πολλοί συγγραφείς που ακολούθησαν, ακόμα και μοντέρνοι στοχαστές. Ισορρόπησε με έναν πολύ εύθραυστο τρόπο μεταξύ ρομαντισμού και ειρωνικής οξυδέρκειας, τροφοδοτώντας μας μέχρι κ...

Για τους κοινούς θνητούς λάτρεις του θεάτρου, ο κόσμος πάνω και πίσω από τη σκηνή λαμβάνει συχνά μυσταγωγικές διαστάσεις. Μπορεί να βλέπεις το δραματουργικό αποτέλεσμα, να σου μιλάει, να το σιχαίνεσαι, να σε προβληματίζει ή και να σε αφήνει αδιάφορο, αλλά πάνω από όλα δεν παύει να είναι τόσο εντυπωσιακό, πώς ο συνδυασμός λόγου, κίνησης, έκφρασης και συναισθήματος παράγουν κάτι που απευθύνεται τόσο διαφορετικά σε κάθε θεατή. Στην παγκόσμια δραματουργία, η προσέγγιση του "θεάτρου μέσα από το θέατρο" υπήρξε πολύ συχνά πηγή έμπνευσης και τεχνοτροπική προσέγγιση. Όπως κάθε τέχνη, έτσι και το θέατρο δεν μπορεί να γλιτώσει από την λαχτάρα της αυτοαναφορικότητας, όχι μόνο στο μοντέρνο ή σύγχρονο κίνημα, αλλά και σε πιο κλασσικούς θεατρικούς εκπροσώπους. Η προσέγγιση του θεάτρου μέσα στο θέατρο δεν είναι καινούργια. Από τον Σαίξπηρ, που στον “Άμλετ” χρησιμοποιεί μια ολόκληρη παράσταση για να αποκαλύψει την αλήθεια, μέχρι τον Πιραντέλλο με τα “Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα”, όπου η ...

Το έργο ενός καλλιτέχνη αναμετράται με ένα σύνολο πραγμάτων. Από τον ίδιο τον καλλιτέχνη, μέχρι το κοινό που θα το αγκαλιάσει ή θα το αγνοήσει ή θα το πολεμήσει, μέχρι και την αντοχή αυτού στον αδυσώπητο χρόνο. Το τελευταίο φέρνει στο τραπέζι δύο σημαντικές έννοιες, αυτή της διαχρονικότητας, αλλά και της ιστορικότητας, αντίρροπες σε μεγάλο βαθμό. Η ανάγκη επίκλησης της ιστορικότητας στην τέχνη πάντα μου φάνταζε μίζερη, ιδίως μπροστά στο μεγαλείο ενός διαχρονικού δημιουργήματος, το οποίο μπορεί να αναμετρηθεί όχι μόνο με το χρόνο, αλλά και την ουσία της δημιουργικότητας, δηλαδή την ανάγκη να ακουμπά την ανθρώπινη ψυχή στο διηνεκές!  Η εισαγωγή αυτή με φέρνει - για μια ακόμη ανάρτηση - με το έργο του Ίψεν. Έχοντας παρακολουθήσει έργα του όπως το "Κουκλόσπιτο", η "Έντα Γκάμπλερ" και οι "Βρυκόλακες" θαύμαζα αφάνταστα την πρωτοποριακή ματιά αυτού του συγγραφέα, ο οποίος μετουσίωνε σε έργα τέτοιες αδιανόητα καινοτόμες σκέψεις για τα τέλη του 19ου αιώνα, ωστόσο ο...

Στην τέχνη αποδίδουμε συνηθέστερα αυτό που «είναι» ή αυτό που «φαίνεται» ή αυτό που «αντιλαμβανόμαστε». Τι συμβαίνει, όμως, όταν αυτό που θέλουμε να αποδώσουμε δεν φαίνεται ή δεν είναι φυσικά αντιληπτό, παρά μόνο ίσως τα αποτελέσματα αυτού; Η εργασία γίνεται ακόμη πιο επίπονη, όταν τα ίδια τα αποτελέσματα δεν συνηγορούν αυτόματα στο φαινόμενο, αντίθετα αποτελούν στάδια μιας διαδικασίας που εξελίσσεται. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν ο χρόνος, η ωρίμανση, η αγάπη και οι ψυχιατρικές παθήσεις. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η εμπειρία προηγείται της ερμηνείας και η διαδικασία αντιστέκεται πεισματικά στη στατική αναπαράσταση. Στο κλασσικό έργο του Ν. Γκόγκολ « Το Ημερολόγιο ενός Τρελού », ο συγγραφέας επιχειρεί με μαεστρία ακριβώς αυτό το εγχείρημα, να αποδώσει δηλαδή λογοτεχνικά κάτι όχι όπως «φαίνεται», ως αποτέλεσμα, αλλά ως διαδικασία. Το ιδιοφυές χαρακτηριστικό του έργου είναι πως η όλη εξιστόρηση δεν παρέχεται από την οπτική ενός τρίτου προσώπου, όπως ενός θεράποντος ιατρού ...

Η φύση του "τέλους" μπορεί να είναι συνάμα τρομακτική και λυτρωτική. Όπως όλα τα πράγματα στη ζωή, έτσι και το τέλος, δεν είναι μονοσήμαντο, τουλάχιστον ως προς τη μεταβατική του διάσταση. Κι αν το τέλος έχει μια πολυδιάστατη ουσία, τότε δεν μπορεί να μην συμβαίνει το ίδιο και στις ανθρώπινες σχέσεις. Η φροντίδα μπορεί να φέρει στοιχεία στοργής, αλλά ταυτόχρονα να μετουσιώνει το άχθος της υποχρέωσης και της κατηγορηματικής προσταγής ή την αγωνία της αναβολής της ίδιας της ιδιωτικής ζωής και της προσωπικής εξέλιξης. Τα πολλαπλά αυτά - σε μεγάλο βαθμό - υπαρξιακά ζητήματα λαμβάνουν γιγαντωμένες διαστάσεις σε ένα μεταποκαλυπτικό σκηνικό, μέσα στο οποίο οι άνθρωποι δυσκολεύονται ακόμα και στην ίδια τη λεκτική επικοινωνία, η οποία απομένει οριακά ως το μόνο εργαλείο για να συνεχίσουν την παρτίδα μέχρι το τέλος και - ενδεχομένως - να ξεκινήσουν μια ακόμη γύρα, αν είναι σε θέση και με περίσσιο σθένος για να το πράξουν αυτό. Το " Endgame " του Beckett κινείται στα βήματα το...

Στο κείμενό μου για τον "Άγριο Σπόρο" του Τσίρου αναρωτήθηκα εάν ο ρεαλισμός στις παραστατικές τέχνες μεταπολιτευτικά αναδύθηκε ως ανάγκη των συγγραφέων να προσεγγίσουν πιο αληθινούς χαρακτήρες της καθημερινότητας ή εάν η επικοινωνία με ονειρικά ή συμβολικά αρχέτυπα άρχισε να γίνεται ολοένα και πιο δυσχερής, επίπονη δραματουργικά ή ακόμη και αδύνατη προσληπτικά από το θεατή. Παρότι τείνω διαχρονικά προς το δεύτερο ενδεχόμενο, βλέποντας χτες - για πρώτη φορά - έργο του Γιώργου Διαλεγμένου, κατάλαβα ότι και η πρώτη εξήγηση δεν είναι εντελώς αβάσιμη. Ίσως τελικά, ο ρεαλισμός στο ελληνικό θέατρο έχει ανάγκη από μια πιο καθαρή θεωρητική χρονική κατάτμηση, με κρίσιμο σημείο καμπής τις δεκαετίες του '80 και '90. Στο "Χάσαμε τη Θεία, Στοπ!" ο Διαλεγμένος ταξιδεύει πίσω στην πολύπαθη δεκαετία του '50, σε μια Ελλάδα εύθραστη, κλυδωνισμένη από τον πόλεμο και τον εμφύλιο, με εικόνες μιας χώρας που ενώ σήμερα δεν έχουν άμεσες συνέπειες στην καθημερινότητά μας, εντού...

Ο έρωτας βρίσκεται στο επίκεντρο της τέχνης από καταβολής κόσμου. Άλλοτε θεωρείται ευλογία, άλλοτε κατάρα — ανάλογα με την έκβασή του — πάντα, όμως, το κύριο «Θέμα». Τα χαρακτηριστικά της ερωτικής συνάφειας, ιδίως ως προς το αμφίδρομο στοιχείο της, σκιαγραφούν σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο που αυτή θα ιδωθεί. Δεν είναι λίγες οι φορές που ο έρωτας κρίνεται εφάμιλλος της ασθένειας, ιδίως στις περιπτώσεις που το υποκείμενο της ερωτικής επιθυμίας προσκρούει με δύναμη πάνω σε τοίχο, είτε γιατί το αίσθημα βιώνεται ως μονόπλευρο, είτε γιατί οι δεδομένες συνθήκες δεν επιτρέπουν το ξεπέταγμα του βλαστού του ερωτικού μίσχου. Στην αναζήτηση προσεγγίσεων του έρωτα ως ασθένεια, μπορεί κανείς να συναντήσει τη βαθιά ενδιαφέρουσα ανάλυση του Roland Barthes (την οποία ομολογώ ότι αγνοούσα) στο έργο του “ Fragments d’un discours amoureux ”: «Η ερωτική καταστροφή μπορεί να πλησιάζει αυτό που έχει ονομαστεί, στο πεδίο της ψύχωσης, μια ακραία κατάσταση, “μια κατάσταση που βιώνεται από το υποκείμενο ως αμετ...

Ο ρεαλισμός στις παραστατικές τέχνες, η ανάγκη να αποτυπώσεις τις συμπεριφορές των ανθρώπων και τις μεταξύ τους σχέσεις με μια ωμότητα, σχεδόν σαν να τους παρατηρείς μέσα από την κλειδαρότρυπα ή ως ένα δραματοποιημένο ντοκιμαντέρ, είναι στοιχείο που συναντά κανείς εδώ και δεκαετίες. Ωστόσο, στο ελληνικό θέατρο θεωρώ ότι αυτό γίνεται πιο αισθητό μεταπολιτευτικά, με τη φιγούρα του «νεοέλληνα» να τοποθετείται στον πυρήνα της σύγχρονης αφήγησης. Αναρωτιέμαι αν το σημείο εκκίνησης αυτής της τάσης εντοπίζεται στην ανάγκη των δημιουργών - και του κοινού - να ταυτιστούν με πραγματικούς χαρακτήρες και αναγνωρίσιμα πρόσωπα ή αν, πλέον, η επικοινωνία με ονειρικά ή συμβολικά αρχέτυπα, με πολλαπλά επίπεδα ανάγνωσης, καθίσταται ολοένα και πιο επίπονη δραματουργικά ή ακόμη και αδύνατη προσληπτικά. Προς αποφυγή παρεξηγήσεων, δεν αναφέρομαι στο ρεαλιστικό θέατρο του Τσέχοφ και του Ίψεν. Υπό αυτή την έννοια, η χρήση του όρου «ρεαλιστικό» μπορεί να είναι έως και παρελκυστική, αν και υπάρχει μεγάλη συζήτη...

Βαρύθυμος κατηφόρισα σε ένα σοκάκι δίπλα από τη Βαρβάκειο, μια Δευτέρα, για να παρακολουθήσω την «Εκδίκηση του Φώτη». Δεν ήξερα τον Φώτη· πόσο μάλλον δεν ήμουν σε θέση να γνωρίζω για ποιο πράγμα ήθελε να εκδικηθεί τον κόσμο. Το μόνο που ήξερα, με σχετική βεβαιότητα, ήταν σκόρπιες πληροφορίες, όπως ότι ο Φώτης κινείται στο queer φάσμα και ότι τα έχει βάλει με την τηλεόραση των 90s. Βγαίνοντας από εκείνη την πολυκατοικία, μπορώ να πω ότι δεν ήμουν το ίδιο βαρύθυμος, ωστόσο παρέμενα κάπως προβληματισμένος. Για αρχή, να σημειώσω ότι θα περιέγραφα την «Εκδίκηση του Φώτη» περισσότερο ως ένα project παρά ως μια παραδοσιακή θεατρική παράσταση. Ο Βασίλης Βηλάρας κάνει μια σπουδή πάνω στην τηλεόραση των 90s και αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο τα πρότυπα συμπεριφοράς — ιδίως των ανδρών — καλλιέργησαν συλλογικές στάσεις και διαμόρφωσαν το ασυνείδητο μιας ολόκληρης γενιάς. Αυτό που είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, και το βλέπεις να εξελίσσεται μπροστά σου υπό τη μορφή μιας θεατρικής «διατριβής» με ο...